[AMDU: een geëngageerde partner]

Wereldwijd

17 februari 2006

AMDU: een geëngageerde partner

Werken aan sociale basisdiensten en zelforganisatie in Maputo, Mozambique. Voorstelling project AMDU (oktober 2005)

In 1992, na 16 jaar burgeroorlog in Mozambique, besliste een groep architecten en ingenieurs om een vereniging op te richten in Maputo: l’Association Mozambicaine pour le Dveloppement Urbain (AMDU). Er bestond al een voorloper van de vereniging sinds 1988, maar pas na de ondertekening van de vredesakkoorden tussen regering en rebellen werden de omstandigheden gunstig genoeg om te kunnen werken.

Bezorgd om het behoud van de pas verworven vrede, startten de AMDU-oprichters met de bouw en het herstel van woningen en infrastructuur op een nieuwe manier. De medewerking van de bevolking is daarbij essentieel. De AMDU-filosofie hecht belang aan tolerantie, solidariteit, respect voor mensenrechten en voor verschillende culturen. De betrokkenheid van de bevolking speelt een grote rol, ook in contacten met de overheid, want een van de doelstellingen is duurzame ontwikkeling.

Op dat moment was de economische en sociale toestand in Mozambique rampzalig. Als gevolg van de oorlog was de infrastructuur verwoest, de grote meerderheid van de bevolking was arm, er waren miljoenen vluchtelingen (ongeveer 1,4 miljoen in de buurlanden en 2 miljoen vluchtelingen in eigen land). De terugkeer van die massa ontheemden en de ontwapening van duizenden soldaten maakten de reconstructie nog moeilijker.

De overheid was niet in staat deze problemen op te lossen en ze kon niet zorgen voor basisdiensten. Daardoor kwamen er al gauw een aantal nieuwe actoren op het terrein, zoals AMDU. De kleine vereniging bestaat vooral uit ervaren kaders, die bereid zijn hun kennis en know-how in te schakelen en door te geven, meestal als vrijwilliger. Ze werken in een stadsomgeving en helpen de gemeenschappen om beter het hoofd te bieden aan hun problemen en uitdagingen.

De algemene doelstellingen van AMDU zijn:

- de algemene verbetering van de levensomstandigheden in dichtbevolkte gebieden in Mozambique, binnen een kader van duurzame ontwikkeling;

- de natuurbescherming;

- de cordinatie van programma’s en van stedelijke ontwikkelingsprojecten op nationaal niveau;

- het opstellen van duurzame concepten voor lokale ontwikkeling, die zorgen voor minder afhankelijkheid van externe hulp.

De lijst van acties en projecten gerealiseerd door AMDU in haar dertienjarig bestaan is erg lang en gevarieerd. Van de heropbouw van scholen, creches, wegen, fonteinen, medische centra, materniteiten en gemeenschapscentra over opleidingen, research en diverse sensibiliseringscampagnes tot culturele initiatieven en de bescherming van het milieu. De meerderheid van de acties gaat door in de provincies Maputo en Inhambane (ongeveer 300 km. van de hoofdstad).

De eerste ontmoeting tussen vertegenwoordigers van AMDU en Oxfam-Solidariteit vond plaats vlak na de overstromingen in 2000 die het zuiden van Mozambique troffen en meer dan 200.000 mensen op de vlucht joegen. Oxfam-Solidariteit ondertekent datzelfde jaar nog een partnerschapsakkoord, onder andere voor de bouw van een nieuwe buitenwijk in Maputo, bestemd voor 60 gevluchte families die een nieuw sociaal en economisch bestaan moesten opbouwen. Deze nieuwe wijk werd "Magoanine Novo" gedoopt. Het project liep twee jaar lang met de actieve deelname van de bevolking (zelfconstructie) en ging voor een gentegreerde aanpak: vertrekkend van de noden en ideen van de mensen zelf. In 2002 waren de woningen definitief afgewerkt, net als een bijhorende kleuterschool en een gemeenschapscentrum.

Het vervolg van het rehabilitatie-project in Magoanine Novo loopt van 2003 tot 2007 en heet "Sociale basisdiensten collectief beheerd door de stadsgemeenschap van Maputo". Het project wordt voor 85 percent gefinancierd door de Belgische overheid en voor 15 percent met eigen fondsen van Oxfam-Solidariteit. Het jaarlijks budget voor het project bedraagt zo’n 46.000 euro. Het totale bedrag voor de hele duur van het project wordt geschat op 189.000 euro.

Voor een geslaagd burgerproject

Momenteel zien we in Magoanine Novo, net als in andere wijken rond Maputo, dat de Mozambikaanse overheid haar verantwoordelijkheid niet aankan en niet zorgt voor een betere toegang tot de basisdiensten voor de hele bevolking. De situatie in de rest van het land is zeker niet beter.

- Naar schatting kan slechts de helft van de stadsbevolking genieten van drinkbaar water en sanitair. Op het platteland is dat nog minder. In de steden is het beheer, de productie en de distributie van water in de handen van priv-ondernemingen die zich geen zorgen hoeven te maken over een eerlijke verdeling of solidariteit (meer dan 60 percent is in buitenlandse handen).

- 54 percent van de bevolking is analfabeet. Slechts 56 percent van de jongeren zit effectief op de schoolbanken. Crches en kleuteronderwijs zijn haast onbestaande. Nieuwe initiatieven om ongeletterde jongeren en volwassenen op te leiden zijn beperkt en lopen erg moeizaam.

- De opvang voor zorgbehoevende mensen, zoals bejaarden of mensen met een handicap, is vrijwel onbestaande.

Om op deze problemen een antwoord te bieden heeft AMDU een heel nieuw systeem van collectief beheer van basisdiensten gentroduceerd in de buitenwijken van Maputo, in samenwerking met en gebruik makend van de lokale en nationale overheid. Geen makkelijke opgave, want zowel de gemeentes, de districten als de administratieve diensten zijn weinig gestructureerd en beschikken amper over middelen.

Een proces van decentralisatie lijkt opgestart, maar de medewerking van de bevolking is daarin nog niet verankerd. Nochtans belangrijk voor een efficinte werking van de overheid. Voor AMDU ligt het zwaartepunt in nieuwe kansen scheppen voor de bevolking van Maputo. Blijvend toegang bieden tot sociale basisdiensten en de mensen in staat stellen een actieve rol te spelen in sociale en politieke veranderingen. Het belangrijkste project loopt in Magoanine Novo maar richt zich ook tot de gemeenschappen van Costa do Sol, Hulene en Inhagoia.

De specifieke doelstellingen van AMDU voor de komende vijf jaar:

- zelf-organisatie en een actieve deelname van de gemeenschappen om de dagelijkse problemen op te lossen;

- opleidingen gericht op burgerplichten en het opnemen van verantwoordelijkheden;

- het scheppen van een juridisch kader, op institutioneel en gemeentelijk vlak, voor het vastleggen van het recht op toegang tot basisdiensten en medezeggenschap in het beheer ervan;

- de samenwerking bevorderen tussen de verschillende actoren: het district, de stad, de nationale overheid, andere instellingen, ...

Verenigingen met meerdere doelstellingen

Op het terrein probeert AMDU de samenwerking tussen o.a. gebruikers en medebeheerders van sociale diensten uit te breiden naar andere terreinen. In Maoanine Novo zien we dat al gebeuren. Er is een kleuterschool, een gemeenschapscentrum, watervoorziening, opleiding en activering van vertegenwoordigers uit de gemeenschap en politiek lobbywerk. In de andere wijken, Costa do Sol, Hulene en Inhagoia, werkt de vereniging vooral met lokale vertegenwoordigers.

In 2004 werkte de kleuterschool in Magoanine Novo met 40 kinderen tussen 3 en 6 jaar oud. De ouders stonden in voor 90 percent van de kosten. In de toekomst wil men de capaciteit graag uitbreiden tot 70 kinderen, moet de school zelfstandig kunnen gaan werken en moet er een plan uitgewerkt worden om het voortbestaan van de school op lange termijn te verzekeren. Daarvoor is al voorzien om vanaf 2006 uitgebreide studies uit te voeren over het kostenplaatje van de school en haar uitbreiding, over het oprichten van een beheerraad en over een eventueel partnerschap met derden voor de financiering (overheidsfinanciering).

Het gemeenschapscentrum is rechtstreeks afhankelijk van AMDU, hoewel meer dan 50 plaatselijke verantwoordelijken actief zijn in het beheer en de programmatie van de evenementen die er door gaan. Er bestaan ongeveer 15 verschillende opleidingen, animaties en andere acties. Dat gaat over opleidingen rond burgerplicht of leefmilieu, sensibiliseringscampagnes over HIV/aids of economische programma’s zoals het gebruik van zonne-ovens, kleinhandel in artisanaat of recyclage van afval. Daarnaast zijn er ook sportieve en culturele evenementen, er is zelfs een mini-bibliotheek die dagelijks een zestal bezoekers krijgt.

Het Mozambikaans ministerie van Onderwijs financiert voor 60 percent de alfabetiseringscursussen georganiseerd door het centrum. Ze bereiken daarmee zo’n 200 leerlingen, de helft daarvan zijn vrouwen. In de toekomst zou die financiering moeten kunnen stijgen tot 90 percent van de kosten. Daarmee zouden de alfabetiseringscursussen en de bibliotheek zelfstandig kunnen gaan werken. Naar het einde van het project moet het gemeenschapscentrum in staat zijn zelf inkomsten te genereren (minstens voor 60 percent van de kosten). Ze moeten zelf ondersteunende partners kunnen aantrekken.

Voor 2006 is al voorzien dat een algemene vergadering wordt gehouden, dat het juiste statuut van het centrum wordt bepaald, dat een aantal contracten en leveringen van diensten structureel wordt vastgelegd, dat een nieuwe gestandaardiseerde boekhouding wordt gehanteerd en dat er verschillende opleidingen rond beheer en planning worden aangeboden.

In 2002 werd er een distributiepunt voor drinkbaar water gebouwd. Dit ligt dicht bij het gemeenschapscentrum van Maoanine Novo, maar de beheersmodaliteiten van de diensten werden nog altijd niet vastgelegd. Oxfam-Solidariteit zou graag zien dat deze waterverdeling beheerd werd door het gemeenschapscentrum.

In 2004 werd gewerkt aan de dynamisering van vertegenwoordigers van de gemeenschap in Magoanine Novo, hulene, Costa do Sol en Inhagoia. Dat gaat via tal van opleidingen die sensibiliseren over decentralisatie, actieve participatie van burgers, vervullen van burgerplichten, ... Ze richten zich in de eerste plaats tot de leiders en lokale verantwoordelijken van de burgergemeenschap. De ambitie bestaat om vanuit de bevolking zelf een lokaal ontwikkelingsplan te ontwikkelen en dit voor te leggen aan de gemeentelijke overheid.

In 2006 worden nieuwe opleidingen voorzien. Opnieuw voor een aantal vertegenwoordigers maar dit keer ook voor de hele gemeenschap. Bovendien wil men een aantal vertegenwoordigers laten samenwerken met de gemeenteraad en bereidt men de eerste presentaties voor van een lokaal ontwikkelingsplan.

Nog vele uitdagingen

De grootste uitdaging voor het project liggen in de duurzaamheid en het succes van de lopende acties. Liefst onafhankelijk van externe steun. Voor het voortbestaan van de school en het gemeenschapscentrum moet een structurele en permanente financiering komen. Er moeten eigen fondsen aangetrokken worden. De mini-bibliotheek moet in de eerste plaats constant aangevuld worden met nieuwe werken en moet meer mensen bereiken. Ze zal op vier wielen geplaatst worden en dus omgevormd tot mobiele bibliotheek, ook hiervoor zal men eigen fondsen moeten gaan aantrekken zodat de bib zelfstandig kan gaan werken.

De watervoorziening blijft een delicate kwestie, zeker nu de nationale overheid het departement dat instond voor de bevordering van watervoorzieningspunten heeft opgedoekt. Het wettelijk kader om als ngo een collectief beheerde waterdistributie te beheren is erg onduidelijk, een definitieve en bevredigende regeling lijkt nog ver weg. Maar AMDU gaat hoe dan ook verder op de ingeslagen weg: sociale basisdiensten collectief beheerd door de gemeenschap. De uitwisseling van ervaringen met andere sectoren en andere streken zal zeker vruchten afwerpen.

Een andere uitdaging ligt in de actieve deelname van de bevolking in de oplossing en het beheer van gemeenschappelijke problemen. Dat gaat niet vanzelf. De bevolking van Mozambique is niet gewoon haar rechten op te eisen en in dialoog te treden met de overheid. Het proces van decentralisatie van beslissingen is nog maar net gestart, ook al merken we nu al een grotere luisterbereidheid bij de bevolking van Maputo.

In dit proces wordt een nieuwe rol gegeven aan lokale vertegenwoordigers en leiders (naar het verdwenen beeld van de traditionele chef). Ze worden opgeleid en aangemoedigd om hun rol in het publiek debat te spelen: waardevolle voorstellen uitwerken en voorleggen en kunnen opeisen dat hun stem gehoord wordt. Dit proces van participatie en decentralisatie kan nog jaren in beslag nemen.

 
 

Acties en projecten in Mozambique

 

Partners in Mozambique